فصل دوم:
چارچوب نظری پژوهش و
مروری بر تحقیقات پیشین

بخش اول : چارچوب نظری پژوهش

۲-۱- مقدمه

در این فصل در بخش اول به مبانی نظری و در بخش دوم به پیشینه تحقیقات در داخل و خارج از کشور پرداخته میشود.
با وقوع انقلاب صنعتی و تاسیس شرکتهای سهامی از اعمال کنترل به وسیله مالکان کاسته و کنترل به دست گروههای دیگری که هیات مدیره و مدیران را تشکیل میدهد افتاد و به این ترتیب رابطه نمایندگی و به دنبال آن تضاد منافع مدیران و سهامداران که از مفروضات اصلی تئوری نمایندگی است بحث محافل اقتصادی شد.
سالیان متمادی اقتصاددانان چنین فرض میکردند که تمامی گروههای موجود در شرکت سهامی دارای هدف مشترکی هستند و هیچگونه تضاد منافعی با هم ندارند.
مسائل و مشکلات نمایندگی از زمانی نمایان شدند که مدیران یعنی کسانی که به عنوان نماینده سهامداران عهده دار تخصیص منابع در شرکت بودند، دست به اقداماتی میزدند که نه تنها در جهت حداکثر سازی منافع سهامداران نبود بلکه گاهی کاهش آن را هم در پی داشت؛ و قصد و غرض مدیران از انجام چنین اعمالی تنها دستیابی به منافع خودشان بود.
به علت هم راستا نبودن منافع مدیران و سهامداران و همچنین عدم تقارن اطلاعاتی آنها سرمایه گذاران همواره در جستجوی یافتن معیاری بودند که عملکرد مدیر را به صورت واقعی بسنجد، و همچنین مکانیزمهایی که منجر به بهبود آن شود.
در جهت این نیاز، معیار ارزش افزوده اقتصادی مطرح و پژوهشهای مرتبط به حاکمیت شرکتی انجام شدند؛ که در بخش بعدی به تبیین آنها خواهیم پرداخت.
تحقیقات تجربی (سالمون و سالمون) موید این دیدگاه است که عملکرد مالی شرکتها با اعمال حق حاکمیت شرکتی آنها رابطه مثبتی دارد. و مدیران بهتر موجب حاکمیت شرکتی بهتر میشوند و به ذینفعان خود بیشتر توجه کرده، شرکتها را موثرتر کنترل میکنند و بازده مالی بیشتری تولید میکنند.
در این پژوهش بر آنیم تا اثر برخی از این مکانیزمهای حاکمیت شرکتی را بر عملکرد شرکتها (به وسیله معیار ارزش افزوده اقتصادی) بسنجیم.

۲-۲- حاکمیت شرکتی[۳]

حاکمیت شرکتی که در بسیاری از رشتهها همچون حسابداری، مالی، اقتصاد، جامعه شناسی وحقوق و… بسیاردر مورد آن مطالعه شده است از سال ۲۰۰۴ در مقاطع تحصیلات تکمیلی (کارشناسی ارشد ودکتری) در دانشگاههای در دانشگاههای کشورهای پیشرو به عنوان یک سر فصل مستقل تدریس میشود. در ایران نیز این بحث ابتدا از محافل حسابداری ریشه دوانیده و در سایر رشته ها در حال بسط و گسترش است.
در ترجمه این واژه تعدادی واژه جایگزین شده است که متداولترین آن حاکمیت شرکتی است اما در برخی متون اصطلاحاتی همچون رهبری شرکتها، راهبری شرکتها و یا تولیت سازمانی نیز به چشم دیده میشود. با توجه به پراکندگی نگاهها به حاکمیت شرکتی لاجرم تعاریف متفاوتی برای این موضوع وجود دارد و هر کسی بنا بر زاویه دید و زمینه علمی خود برای آن تعریفی ارائه کرده است. همانطور که گفته شد حاکمیت شرکتی یک موضوع بین رشتهای است و در هر رشته چارچوب نظری متناسب با آن زمینه مطرح شده است که هر یک از آنها با استفاده از وا‍ژگان مختلف و به صورت متفاوت به موضوع حاکمیت شرکتی پرداختهاند که ناشی از زمینه علمی خاصی است که به موضوع حاکمیت شرکتی مینگرند(حساس یگانه ،۱۳۸۴).
بررسی ادبیات موضوع نشان میدهد که هیچ تعریف مورد توافق در مورد حاکمیت شرکتی وجود ندارد و تفاوتهای چشمگیری در تعاریف ارائه شده وجود دارد. به طور کلی تعاریف مربوطه را در سه دسته عمده میتوان طبقه بندی کرد.
تعاریف محدود مانند تعریف گزارش کادبری[۴]
۲) تعاریف میانه مانند تعریف پارکینسون
۳) تعاریف گسترده مانند تعریف فدراسیون بین المللی حسابداران
تعریف کادبری: حاکمیت شرکتی، سامانهای است که شرکتها با آن هدایت و کنترل میشوند.
تعریف پارکینسون: حاکمیت شرکتی، فرآیند نظارت و کنترل برای تضمین عملکرد مدیر، مطابق با منافع سهامداران است.
تعریف فدراسیون بین المللی حسابداران[۵]: تعدادی از مسئولیتها و شیوههای به کار گرفته شده توسط هیئت مدیره و مدیران مسئول، با هدف مشخص کردن مسیر استراتژیک، به گونهای که تضمین کننده دسترسی به اهداف و مصرف مسئولانه منابع باشد. از تمام تعاریف مرتبط با حاکمیت شرکتی دو مفهوم کلان، به شرح زیر استنباط میگردد.

1. حاکمیت شرکتی  یک مفهوم میان رشتهای است.

1. هدف نهایی آن دستیابی به چهار مورد زیر است:

۱) رعایت حقوق ذینفعان
۲) پاسخگوئی[۶]
۳) شفافیت

بدهی

حقوق صاحبان
سهام

شکل ۲-۱- مدل ترازنامه روابط بین مکانیزمهای درونی و بیرونی
این مدل به ترازنامه معروف است. سمت چپ شکل، مبانی حاکمیت داخلی است.
مدل ترازنامه
مدیریت، کارگزار سهامداران است و تصمیم گیری در مورد سرمایهگذاری در دارائیها و چگونگی تامین مالی آنها بر عهده اوست. اعضای هیات مدیره در راس سیستم کنترلهای داخلی، مسئولیت راهنمایی و نظارت مدیریت، استخدام، اخراج و جبران خدمت مدیریت ارشد را به عهده دارد. سمت راست شکل، عناصر حاکمیت خارجی که تامین کننده نیاز شرکت در مواقع افزایش سرمایه است را نشان میدهد و بیانگر جدائی بین تهیه کنندگان سرمایه و اداره کننده آن در شرکتهای سهامی عام است. این جدائی، افزایش توجه به ساختارهای حاکمیت شرکتی را به دنبال دارد. مدل، رابطه بین سهامداران و هیات مدیره را در بر دارد. سهامداران، آخرین مدعیان در شرکت هستند آنها اعضای هیات مدیره را انتخاب میکنند و این هیات مدیره است که در برابر این امانت، مسئولیت دارد (رضائی، ۱۳۸۵).
مدل فراترازنامه
این مدل، با دیدگاه جامعتری به شرکت و حاکمیت آن مینگرد و سایر مشارکت کنندگان در شرکت که شامل، کارکنان، عرضه کنندگان و مشتریان میباشد را ملحوظ میدارد. این مدل که در شکل (۲-۲) نشان داده شده است، محیط اجتماعی، سیاسی، قوانین و مقررات و بازارهائی که شرکت در آن فعالیت میکند را منعکس میکند و شرکت را از دیدگاه ذینفع میبیند(گیلان، ۲۰۰۶).
یک شرکت میتواند به عنوان یک رشته از قراردادها بین شرکت و هر یک از ذینفعان آن توصیف شود. هر قرار تا حدودی تحت کنترل مدیریت است و در عین حال مدیریت را تحت فشار قرار می دهد. علاوه بر آن هر قرار داد بر سود آوری و ریسک شرکت و بنابراین بر ارزش بازار سهام شرکت تاثیر میگذارد(حساس یگانه، ۱۳۸۵).
اعضای هیئت مدیره
مدیریت
بدهی
حقوق صاحبان سهام
دارائیها
کارکنان
مصرف کنندگان
سهامداران
اعتبار دهندگان
سیاستها
بازارها
قوانین/مقررات
جوامع
فرهنگ
شکل ۲-۲- مدل فرا ترازنامه که عوامل محیطی همچون سیاستها و قوانین را نشان میدهد.

۲-۴- چارچوب نظری حاکمیت شرکتی

چند چارچوب نظری متفاوت که برخواسته از تئوریهای متفاوتی هستند برای توضیح حاکمیت شرکتی مطرح شدند که هر کدام با استفاده از واژگان متفاوت و به صورتی متفاوت به این موضوع پرداختهاند که این تفاوتها ناشی از زمینه علمی متفاوت آنهاست(حساس یگانه، ۱۳۸۴).
سه تئوری مطرح در این زمینه، تئوری نمایندگی[۱۲]، تئوری هزینه معاملات[۱۳] و تئوری ذینفعان[۱۴] میباشد که هر کدام لنزهای مجزایی هستند که از طریق آنها میتوان به موضوع حاکمیت شرکتی پرداخت.
۲-۴-۱- تئوری نمایندگی

شرکتهای پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران، ۸۴-۸۲

فرحناز قنبری

فصل سوم:
روش شناسی پژوهش

۳-۱- مقدمه

این فصل شامل روش تحقیق، جامعه آماری تحقیق، نمونه تحقیق، روش جمع آوری دادهها، ابزار جمع آوری دادهها و روش تجزیه و تحلیل داده ها میباشد.

۳-۲- روش تحقیق:

تحقیق حاضر از نظر کنترل شرایط پژوهش یک بررسی پیمایشی[۷۱] تحلیلی است که در نیمه اول سال ۱۳۹۴ انجام شد. پژوهش حاضر از نظر هدف اکتشافی- توصیفی و از نوع همبستگی می باشد.

۳- ۳- جامعه آماری:

جامعه آماری پژوهش، کلیه شرکتهای بیمه تهران برای دوره زمانی ۵ ساله از سال ۱۳۸۹ لغایت ۱۳۹۳میباشد.

۳- ۴- نمونه پژوهش:

روش نمونه گیری این پژوهش از نوع روش حذفی میباشد. جامعه آماری مورد مطالعه، کلیه شرکتهای بیمه تهران برای دوره زمانی ۵ ساله از سال ۱۳۸۹ لغایت ۱۳۹۳میباشد که با استفاده از روش حذفی شرکتهای دارای ویژگیهای زیر انتخاب شد.
شرکت باید قبل از سال۸۹ در بورس پذیرفته شده و از ابتدای سال ۸۹ سهامش در بورس معامله شده باشد.
پایان سال مالی این شرکت باید پایان اسفند ماه هر سال بوده و شرکت نباید در فاصله سالهای مورد بررسی تغیر سال مالی داده باشد.
شرکتها بیشتر از ۶ ماه وقفه معاملاتی نداشته باشند.
در طول سالهای مورد مطالعه زیان نداشته باشد.
جزء شرکتهای سرمایهگذاری و واسطهگری مالی نباشد.

۳-۵- ابزار اندازه‌گیری:

در این پژوهش از ارزش افزوده اقتصادی به عنوان معیار اندازهگیری عملکرد استفاده شدکه نحوه محاسبه آن به صورت زیر میباشد:
 
که در فرمول بالا عناصر زیر وجود دارند:
یک تعریف خاص از سرمایه = CAPITAL
نرخ هزینه سرمایه = C
سود خالص عملیاتی بعد از کسر مالیات= NOPAT
یعنی سود عملیاتی که به طریقه حسابداری محاسبه شده را از صورتهای مالی استخراج کرده و پس از کسر مالیات مربوط به آن، تعدیلات حسابداری را که به علت اصل محافظهکاری باعث کاهش سود شدند را به آن اضافه خواهیم کرد، تا سود اقتصادی به دست آید.
دادههای مورد استفاده در این پژوهش از نوع ثانویه میباشند که از طریق مشاهده صورتهای مالی جمع آوری شد .
اطلاعات صورتهای مالی نیز از طریق پایگاههای زیر گردآوری شد .
۱- نرم افزار اطلاعاتی تدبیر پرداز و رهاورد نوین .
۲- صورتهای مالی حسابرسی شده شرکتهای پذیرفته شده در بورس که نزد کتابخانه سازمان بورس تهران موجود است .
۳-بانک اطلاعاتی جامع شرکت های پذیرفته شده در بورس(سایت اینترنتی سازمان بورس تهران).

۳-۶- تجزیه و تحلیل داده‌ها:

پژوهش حاضر در زمره تحقیقات کاربردی می باشد و با استفاده از روش همبستگی صورت گرفت.
تجزیه و تحلیل دادهها با استفاده از بسته نرمافزاری Spss نسخه ۲۰ و روشهای آمار توصیفی و استنباطی و در قالب تنظیم جداول توزیع فراوانی صورت گرفت.

متغیر وابسته این تحقیق عملکرد شرکت ها میباشد؛ و مکانیزمهای حاکمیت شرکتی متغیرهای مستقل این تحقیق میباشند که در زیر به تبیین آنها پرداخته شده است.
۳-۷-۱- متغیر وابسته
 
که در فرمولهای محاسباتی بالا عناصر زیر وجود دارند:
CAPITAL یک تعریف خاص از سرمایه=
C نرخ موزون هزینه سرمایه =
NOPAT = سود خالص عملیاتی بعد از کسر مالیات
برای محاسبه سود و سرمایه دو دیدگاه عملیاتی و تامین مالی ارائه شده است، ما در این تحقیق، برای محاسبه سود اقتصادی از رویکرد عملیاتی بهره جستیم. یعنی سود عملیاتی که به طریقه حسابداری محاسبه شده را از صورتهای مالی استخراج کرده و پس از کسر مالیات مربوط به آن، تعدیلات حسابداری را که به علت اصل محافظهکاری باعث کاهش سود شدند را به آن اضافه میکنیم، تا سود اقتصادی به دست آید.
 
 
ارزش دفتری بدهیهای بهرهدارD:
ارزش بازار حقوق صاحبان سهام: E
میانگین موزون هزینه سرمایه: C
نرخ هزینه بدهی:
نرخ هزینه سرمایه سهام عادی و سود انباشته:
هزینه سرمایه سهام عادی وسود انباشته از رابطه زیر محاسبه میشود:
 
که در آن:
D₀ سود نقدی هر سهم در دوره جاری =
P0 قیمت جاری بازار هر سهم=
g نرخ رشد سود سهام =
نرخ رشد سود سهام, به صورت زیر و با فرض پایدار بودن نسبی نسبت انباشت سود و بازده ارزش ویژه محاسبه شده است(جهانخوانی و عبدالله زاده،۱۳۷۲).
نسبت انباشت سود= سود تقسیم نشده همان سال/سود خالص همان سال
ROE = سودخالص /ارزش بازار حقوق صاحبان سهام
g= نسبت انباشت سود * ROE
هزینه بدهی
نرخ هزینه بدهی بر اساس فرمول زیر محاسبه شده است:
نرخ بهره بدهی  (۱-t)
در این تحقیق برای محاسبه نرخ هزینه بدهی، آیین نامه نحوه اعطای تسهیلات بانکی به واحدهای صنعتی، تولیدی مورد بررسی قرار گرفته و با توجه به متغیر بودن نرخ تسهیلات برای صنایع مختلف، از میانگین موزون نرخ تسهیلات استفاده شده که در نتیجه آن نرخ تسهیلات سال ۸۱، ۱۷% و سالهای ۸۲ و ۸۳، ۱۶% و سالهای ۸۴ و ۸۵، ۱۶٫۵% در نظر گرفته شده است.
نرخ موثر مالیاتی بر اساس قانون جدید مالیاتهای مستقیم مصوب ۲۷/۱۱/۸۰ و با در نظر گرفتن معافیت ۱۰ درصدی مالیات شرکتهای پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران لحاظ شده است. بر این اساس نرخ موثر مالیاتی ۲۲٫۵ % میباشد.
۳-۷-۲- متغیرهای مستقل
درصد مالکیت اعضای هیات مدیره
در این تحقیق به درصد سهامی که مدیران اجرایی و غیر اجرایی شرکت در اختیار دارند، اطلاق میشود.
درصد مالکیت سرمایهگذاران نهادی
آن درصد از سهام عادی شرکت که در اختیار موسسات و نهادها میباشد. که مقدار مرب
نسبت مدیران غیر موظف در هیات مدیره
تعداد مدیران غیر موظف در هیات مدیره که شرکت در آن سال داشته، به کل اعضای هیات مدیره.
تمرکز قدرت^[۷۲]

تی آن وابسته نیست، بلکه کاملا تابع تفاوت های درونی نظامی است که به آن تعلق دارد. به گفته سوسور، «فقط تفاوت ها وجود دارنند، بدون هر گونه وجه ایجابی.»” (همان: ۴۶۰-۴۵۹)
«ماهیت اختیاری» نشانه را می توان مهمترین کشف سوسور تلقی کرد. بسیاری از بحث هایی را که او در زمینه زبان شناسی مطرح می کند، جز به موجب ارجاع به این خصلت اساسی نشانه قابل طرح نیست. این امر هر چند ساده و رسا به نظر می رسد، اما از از ابعاد و ملزوماتی برخوردار است که بسط و شکوفایی درخور آنها می تواند ظرفیت تحول بسیار بنیانی و اساسی را در علوم انسانی برای ما آشکار نماید.
سوسور گرچه آشکارا ساختارگرایی را بر زبان جاری می سازد، اما با تمرکز بر اهمیت رابطه ها و نظامی که
Signifier (1)
Signified (2)
بر مبنای آن شکل می گیرد، آنچه را که به صورت زمزمه های خاموش، دغدغه های ضمنی و مکنون در درون نظریات متفکران پیشین نهفته بود، صراحت می بخشد.
۲-۴-۲ کلود لوی استروس
لوی استروس و رولان بارت را می توان جدی ترین پیروان فردینان سوسور تلقی کرد. آنچه را که سوسور در زبان شناسی انجام داده بود، استروس و بارت در حوزه های دیگر حیات اجتماعی از جمله انسان شناسی، اسطوره شناسی، نقد ادبی و نشانه شناسی تعمیم دادند. کمتر متفکر و نظریه پردازی را می توان یافت که در عین وفاداری نسبتا دقیق به ایده ها و اصول بنیادین یک جریان فکری، حوزه ها و قلمرو وسیع دیگری را به آن اضافه نماید. لوی استروس با تاثیرپذیری از نظریه زبان شناسی سوسور، یک عمر در مسیر بسط ساختارگرایی در قلمرو انسان شناسی و اسطوره شناسی گام برداشت. از نظر استروس، میان ساختارهای زبانی و ساختارهای اجتماعی شباهت زیاد وجود دارد. ساختار زبانی و ساختار حاکم بر جامعه انسانی دو چیز نیستند، بلکه یک چیز هستند. ساختار اجتماعی همان ساختار زبانی است، اما در الگو و جلوه ای متفاوت. از نگاه او، ساختارگرایی امری فطری است که ریشه در طبیعت و سرشت ذهن آدمیان دارد. ساختارگرایی چه در عرصه زبان شناسی و چه در عرصه زبانی، تجلیات ساختار درونی ذهن آدمی است.
” نقطه حرکت تفکر ساختار لوی – استروس در باور او به وجود فرایندها و ساز و کارهای مشابه در اندیشه انسان است. این فرایندها، خارج از زمان و مکان قرار می گیرند؛ یعنی در زمان های متفاوت و در مکان های متفاوت تغییری نمی کنند، البته این ساختارها به باور لوی – استروس، عمیق ترین ساختارهای ذهنی انسان هستند که ساختارهای دیگری بر فراز آنها فرو نشسته است.” (فکوهی،۱۳۸۶: ۱۸۷)
انسان شناسی معاصر غالبا به بررسی سازمان جوامع خاص می پردازد. این رشته غالبا به صورتی از کارکردگرایی گرایش دارد، زیرا نهاد ها و پدیده های اجتماعی را بر حسب فایده علمی آنها در آن فرهنگ بررسی می کند. بررسی آرای لوی استروس به عنوان انسان شناس معاصر فرانسوی که سهم بسیار مهمی در ارتباط با پیوند دادن ساختارگرایی و اسطوره شناسی حائز اهمیت می نماید.
اعتقاد استروس بر این اساس استوار است که یک ساکن دارای امتیاز در جهان نیست، بلکه یک نمونه ی در حال گذر است که رد پای او هر چند به صورت بسیار کمرنگ در هنگام متمایز شدن باقی می ماند و این طبعت نیست که انسان را می سازد بلکه فرهنگ است که سازنده ی انسان است.
استروس این پرسش کلیدی را مطرح می کند که چرا علی رغم تفاوت های بسیار در زمینه ی فرهنگ های مختلف، اسطوره ها شبیه یکدیگر هستند. او در پاسخ به آن پرسش متذکر می شود که اسطوره یک زبان است، چرا که باید روایت شود و البته نسبت به زبان پیچیده تر است. لوی استروس شباهت های زبان و اسطوره را چنین بیان می کند: “
۱- اسطوره از واحدهایی ساخته می شود که طبق قوانین خاصی در کنار یکدیگر قرار می گیرند.
۲- این واحدها به ایجاد مناسباتی با یکدیگر می پردازند که بر مبنای تضاد است و همین امر پایه ساختار اسطوره را شکل می دهد.